Επεξεργασμένα τρόφιμα και παχυσαρκία

Επεξεργασμένα τρόφιμα και παχυσαρκία

Οι γρήγοροι ρυθμοί τις καθημερινότητάς μας έχουν οδηγήσει αδιαμφισβήτητα σε δραματική μείωση του ελεύθερου χρόνου και συνεπώς, σε αύξηση της ανάγκης για γρήγορες λύσεις, ιδιαίτερα όσον αφορά το κεφάλαιο «διατροφή». Γυρνώντας από την δουλειά το βράδυ είναι πολύ πιο εύκολο να επιλέξει κανείς το έτοιμο προμαγειρεμένο γεύμα ή να παραγγείλει. Είναι σίγουρα η ευκολότερη (και η συνηθέστερη) λύση αλλά είναι και η καλύτερη;

Μελέτες δείχνουν ότι τα τελευταία χρόνια, μολονότι η ενεργειακή πρόσληψη και η ενεργειακή δαπάνη δεν άλλαξαν σημαντικά, ωστόσο τα ποσοστά υπερβαρότητας και παχυσαρκίας αυξήθηκαν κατά 10% περίπου. Επομένως, το επιστημονικό ενδιαφέρον στράφηκε στα επεξεργασμένα τρόφιμα.

Τι εννοούμε, όμως, με τον όρο «επεξεργασμένα τρόφιμα»;

Στη βιβλιογραφία τα τρόφιμα χωρίζονται σε:

  • ανεπεξέργαστα ή ελαφρώς επεξεργασμένα τρόφιμα, δηλαδή ζωικής ή φυτικής προέλευσης τρόφιμα τα οποία δεν έχουν υποστεί βιοχημική επεξεργασία και δεν τους έχουν προστεθεί συστατικά όπως ζάχαρη, αλάτι, λίπος. Τα ελαφρώς επεξεργασμένα τρόφιμα έχουν τροποποιηθεί με βασικό σκοπό την κατανάλωση και την συντήρησή τους χωρίς αυτό να αλλάζει την θρεπτική τους αξία. Τέτοια τρόφιμα είναι τα φρέσκα φρούτα και λαχανικά, το κρέας, τα ολικής άλεσης δημητριακά, οι ανάλατοι ξηροί καρποί και το γάλα.
  • επεξεργασμένα τρόφιμα, δηλαδή τα τρόφιμα της προηγούμενης κατηγορίας που τους έχουν προστεθεί ζάχαρη, αλάτι, λίπος ή άλλα μαγειρικά συστατικά. Τέτοια τρόφιμα είναι το τυρί, οι κομπόστες φρούτων και λαχανικών, το ψωμί, οι κονσέρβες, τα καπνιστά κρέατα και ψάρια και οι αλατισμένοι ξηροί καρποί.
  • και εξαιρετικά επεξεργασμένα τρόφιμα, δηλαδή τα τρόφιμα που έχουν υποστεί βιομηχανική επεξεργασία και έχουν προστεθεί συστατικά όπως υδρογονωμένα έλαια, σιρόπι καλαμποκιού υψηλής φρουκτόζης, αρωματικοί παράγοντες και γαλακτοματοποιητές. Τέτοια τρόφιμα είναι τα αναψυκτικά, τα μπισκότα, τα αλμυρά σνακ όπως κρακεράκια και πατατάκια, τα προμαγειρεμένα συσκευασμένα γεύματα, τα γλυκά, τα αρτοπαρασκευάσματα κρουασάν κα.

Τα εξαιρετικά επεξεργασμένα τρόφιμα είναι αυτά που φαίνεται να σχετίζονται με το υπερβάλλον σωματικό βάρος και την παχυσαρκία.

Με ποιον τρόπο συνδέονται τα επεξεργασμένα τρόφιμα με την παχυσαρκία;

Ο ακριβής μηχανισμός με τον οποίο τα επεξεργασμένα τρόφιμα σχετίζονται με την παχυσαρκία δεν έχει πλήρως αναγνωριστεί, ωστόσο σύμφωνα με πρόσφατη ανασκόπηση έχουν προταθεί οι εξής πιο πιθανοί μηχανισμοί:

  1. Τα εξαιρετικά επεξεργασμένα τρόφιμα είναι συνήθως ενεργειακά πυκνότερα και πλουσιότερα σε ζάχαρη, κακά λιπαρά (δηλαδή κορεσμένα και τρανς λιπαρά οξέα) και αλάτι. Με άλλα λόγια τα τρόφιμα αυτά μπορούν να χαρακτηριστούν και ως «βόμβες θερμίδων», καθώς σε μικρό όγκο (συγκριτικά με τα μη-επεξεργασμένα φυσικά αντίστοιχα τρόφιμα) περιέχουν πολλές θερμίδες.
  2.  Πολλά εξαιρετικά επεξεργασμένα τρόφιμα, όπως γλυκά, μπισκότα, κέικ, αποτελούν πηγή «κακών» (επεξεργασμένων/ εξευγενισμένων) υδατανθράκων, οι οποίοι φαίνεται να επηρεάζουν τα επίπεδα της ινσουλίνης, αυξάνοντας την αναβολική της δράση στην αποθήκευση λίπους.
  3. Έχει προταθεί από κάποιους ερευνητές ότι η κατανάλωση εξαιρετικά επεξεργασμένων τροφίμων, πλούσιων σε απλούς υδατάνθρακες και κορεσμένα και τρανς λιπαρά επηρεάζει τους μηχανισμούς της επιβράβευσης και ενδέχεται να αυξήσει την επιθυμία για τσιμπολόγημα, καθώς και λόγω των φυσικών και δομικών χαρακτηριστικών τους ενδέχεται να μειώνουν το αίσθημα του κορεσμού με αποτέλεσμα την υπερκατανάλωση τροφής. Αυτό σε συνδυασμό με την έντονη διαφήμιση και το μάρκετινγκ οδηγεί στην υπερκατανάλωση.
  4. Τέλος, έχει παρατηρηθεί ότι η αυξημένη κατανάλωση επεξεργασμένων τροφών σε συνδυασμό με την αυξημένη χρήση φυτοφαρμάκων, αντιβιοτικών και άλλων χημικών στις πρώτες ύλες των φαγητών που καταναλώνουμε έχουν συμβάλλει σημαντικά στην αύξηση της παχυσαρκίας τα τελευταία χρόνια. Φαίνεται πως η επεξεργασία των ήδη επιβαρυμένων πρώτων υλών αυξάνει σημαντικά την συγκέντρωση του φαγητού μας σε ξενοβιοτικές ουσίες (ουσίες, δηλαδή, που είναι «ξένες» προς το ανθρώπινο σώμα), οι οποίες φαίνεται να διαταράσσουν το ενδοκρινικό σύστημα παραγωγής ορμονών που σχετίζονται με τον μεταβολισμό και τη λειτουργία του θυρεοειδούς αδένα και του λιπώδους ιστού. Ως αποτέλεσμα, λοιπόν, διαταράσσεται η ισορροπία ελέγχου του σωματικού βάρους και έτσι αυξάνεται ο κίνδυνος εμφάνισης παχυσαρκίας και άλλων προβλημάτων υγείας.

Σε μία πρόσφατη κλινική μελέτη 20 ενήλικες, 10 άνδρες και 10 γυναίκες, έμειναν εντός της κλινικής NIH στις Η.Π.Α. για 28 μέρες και οι ερευνητές μελέτησαν την ενεργειακή τους κατανάλωση και τις μεταβολές του βάρους τους σε σχέση με την κατανάλωση επεξεργασμένων τροφίμων. Όλοι οι εθελοντές ακολούθησαν για 2 εβδομάδες μία δίαιτα πλούσια σε επεξεργασμένα τρόφιμα και 2 εβδομάδες μία δίαιτα πλούσια σε φυσικά ανεπεξέργαστα ή ελαφρώς επεξεργασμένα τρόφιμα. Οι ερευνητές σχεδίασαν τα γεύματα των εθελοντών έτσι ώστε να έχουν ίσο θερμιδικό φορτίο καθώς και μακροθρεπτικά συστατικά και στις δύο δίαιτες. Αξίζει να σημειωθεί ότι ενώ οι εθελοντές είχαν σχεδιασμένο το διαιτολόγιό τους, είχαν την ελευθερία να φάνε περισσότερο ή λιγότερο από το προκαθορισμένο.

Φάνηκε, λοιπόν, ότι οι εθελοντές όταν βρίσκονταν στην δίαιτα με τα επεξεργασμένα τρόφιμα, κατανάλωναν περίπου 500 θερμίδες περισσότερες και μάλιστα αυτές οι έξτρα θερμίδες προέρχονταν από υδατάνθρακες και λίπος. Οι εθελοντές, επίσης, έτρωγαν πιο γρήγορα το φαγητό τους και πήραν περίπου 1 κιλό στο διάστημα που βρίσκονταν στην δίαιτα με τα επεξεργασμένα τρόφιμα.

 

            Τα επεξεργασμένα τρόφιμα, ωστόσο, πέραν της συσχέτισής τους με το υπερβάλλον σωματικό βάρος, έχουν και μία ιδιαιτέρως επιβαρυντική δράση στην γενικότερη υγεία του οργανισμού. Κατά την επεξεργασία κάποιων τροφίμων, όπως του κρέατος και του ψαριού, ιδιαίτερα σε πολύ υψηλές θερμοκρασίες παράγονται ορισμένα ξενοβιοτικά με πιθανή καρκινογόνο δραστηριότητα. Πιο συγκεκριμένα, η αυξημένη κατανάλωση επεξεργασμένων τροφίμων επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό το εντερικό μικροβίωμα, αυξάνοντας την τοξικότητα του εντέρου, κατάσταση η οποία θα μπορούσε να θεωρηθεί ένας τροποποιητικός παράγοντας για την ανάπτυξη καρκίνου του παχέος εντέρου.

Συμπερασματικά

Τα επεξεργασμένα τρόφιμα τόσο εξαιτίας τις περιεκτικότητάς τους  σε ξενοβιοτικά, φυτοφάρμακα, ορμόνες, συντηρητικά όσο και σε λιπαρά, κυρίως trans, αλάτι και ζάχαρη παρουσιάζουν μια σημαντική σύνδεση  με αύξηση σωματικού βάρους και διάφορα προβλήματα υγείας.

Επιστροφή στις ρίζες μας λοιπόν.

 

Συγγραφική ομάδα: 

Δρ Αναστάσιος Παπαλαζάρου
Διαιτολόγος – Διατροφολόγος

Ευαγγέλου Βαρβάρα, BSc.
Διαιτολόγος – Διατροφολόγος

Αναφορές

  1. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32796919/
  2. https://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/processed-foods/
  3. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31105044/
  4. https://www.mdpi.com/1422-0067/20/8/2051/htm
  5. https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminE-HealthProfessional/