Διατροφή στην Αρχαία Ελλάδα

Διατροφή στην Αρχαία Ελλάδα

Νους υγιής εν σώματι υγιεί  έλεγαν οι Αρχαίοι, πιστεύοντας  πως ένα υγιές και καλό μυαλό πρέπει να βρίσκεται μέσα σε ένα υγιές σώμα. Θεωρούσαν, δηλαδή, το ίδιο σημαντική την πνευματική καλλιέργεια του ανθρώπου με την καλή και σωστή διατροφή του. Τι έτρωγαν λοιπόν οι πρόγονοί μας; Σε ποιες τροφές κρυβόταν το μυστικό της μεγάλης πολιτισμικής τους ανάπτυξης που μας έκανε γνωστούς σε όλο τον κόσμο ;

Το πρωινό
Το πρωινό, το οποίο ονομαζόταν συνήθως «άριστον», αποτελείτο από ψωμί βουτηγμένο σε ανέρωτο κρασί. Επίσης, συνηθισμένες πρωινές τροφές ήταν τα ξερά σύκα, τα αμύγδαλα, τα καρύδια και οι άλλοι ξηροί καρποί. Το πρωινό ρόφημα ήταν ο «κυκεών», ένα μείγμα κρασιού, τριμμένου τυριού και κριθάλευρου, το γάλα κυρίως κατσικίσιο καθώς και ένα είδος υδρόμελου που το παρασκεύαζαν από χλιαρό νερό και μέλι.

Τα γεύματα
Συχνά, τα γεύματα ήταν μόνο δύο, το μεσημεριανό (το «άριστον»)  και το βραδινό («δείπνον»). Ενίοτε ακολουθούσε και το απογευματινό («ἑσπέρισμα»).

Το μεσημεριανό (το «άριστον»)  ήταν το ελαφρύ τους γεύμα. Απαρτιζόταν από ψάρια, όσπρια ή πρόχειρα φαγητά όπως ψωμί, τυρί, ελιές, αυγά, ξηρούς καρπούς και φρούτα.

Το βραδινό («δείπνον») που αποτελούσε και το κύριο γεύμα  ήταν αυτό του συμποσίου και της φιλικής συντροφιάς,  διότι στους αρχαίους Έλληνες δεν άρεσε να τρώνε μόνοι τους.  Συνηθισμένα γεύματα ήταν: χοιρινό με δαμάσκηνα, γουρουνόπουλο γεμιστό με σύκα και ξηρούς καρπούς, “κρεωκάκκαβος΄΄, δηλαδή πανσέτα χοιρινού με γλυκόξινη σάλτσα από μέλι, θυμάρι και ξύδι με συνοδεία ρεβιθοπολτού, “όρνις εν επτισσμένη κριθή΄΄, δηλαδή κοτόπουλο με χοντραλεσμένο κριθάρι, “ξιφίας εν τρίμματι συκαμινίω΄΄, δηλαδή ξιφίας με σάλτσα από μούρα κ.α. Στη διάρκεια του γεύματος ο οικοδεσπότης πολύ συχνά ήταν ξαπλωμένος σε κρεβάτι, ενώ η γυναίκα του κάθεται σε σκαμνί. Τα παιδιά εμφανίζονται στα επιδόρπια και στέκονται όρθια ή κάθονται, ανάλογα με την ηλικία τους και τις συνήθειες της οικογένειας. Πάντως στο τραπέζι με καλεσμένους, τα μέλη της οικογένειας συνήθως δεν εμφανίζονταν, αφού οι συζητήσεις ήταν κυρίως φιλοσοφικού περιεχόμενου και θεωρούνταν ακατανόητες ή ακόμη και ακατάλληλες για τις γυναίκες και τα παιδιά. Ένα άλλο στοιχείο που δίνεται είναι ότι δεν χρησιμοποιούσαν πιρούνια και μαχαίρια, αλλά κουτάλια, τα όποια ωστόσο μπορεί να τα αντικαθιστούν με μία κόρα ψωμί.

Ως επιδόρπια παρέθεταν καρπούς και γλυκίσματα, γνωστά ως τραγήματα, επιδορπίσματα, νωγαλεύματα. Μεταξύ των συνήθων ξηρών καρπών συγκαταλέγονται οι σταφίδες, τα αμύγδαλα, στραγάλια, τα κάστανα.

Το απογευματινό («ἑσπέρισμα»)  που ήταν κυρίως φρούτα ή ξηροί καρποί.

Το ψωμί αποτελούσε τη βάση της διατροφής των αρχαίων Ελλήνων. Το παρασκεύαζαν ειδικοί αρτοπώλες που  έφτιαχναν αλεύρι κυρίως από σιτάρι με προσμίξεις και άλλων καρπών. Πολύ γνωστός ήταν ο «Κριβανίτης άρτος» που γινόταν από σιμιγδάλι, όπως και οι γνωστές στη σημερινή εποχή λαγάνες. Στην πορεία του χρόνου έγινε πολύ δημοφιλής η πρόσμιξη με τυρί που το ονόμαζαν «Άρτο τυρόεντα»,  μια τυρόπιτα όπως θα λέγαμε σήμερα. Οι πίτες ήταν το σήμα κατατεθέν της αρχαίας Αθήνας. Συνήθως ήταν ένα παχύρρευστο κράμα από αλεύρι, μέλι και λάδι και το ονόμαζαν «πελανό». Μια παραλλαγή ήταν ο «Μυττωτός», πίτα με τυρί, ανακατεμένο με μέλι και σκόρδα.

Ευρύτατα διαδεδομένοι ήταν και οι πλακοῦντες (γλυκίσματα με πολλά αρτύματα: μέλι, ξηρούς καρπούς, μυρωδικά), δημιουργήματα των πλακουντοποιών, πρόδρομη τάξη των σημερινών ζαχαροπλαστών. Ακόμα,  φημισμένο γλύκισμα ήταν το «όφωρος» από ζύμη, σουσάμι και μέλι.

Το ελαιόλαδο είχε περίοπτη θέση στο διαιτολόγιό τους και όχι μόνο,  καθώς ήταν απαραίτητο και στις παλαίστρες για ν’ αλείφουν οι αθλητές τα κορμιά τους.

Τα  όσπρια συνήθιζαν να τα καταναλώνουν με τη μορφή πουρέ αναμεμιγμένα με πολλά λαχανικά και συχνά πρόσθεταν μέλι .

Τα κρέατά τους συνήθιζαν να τα συνδυάζουν με γλυκές σάλτσες με μέλι, σύκα, δαμάσκηνα. Μάλιστα,  φαίνεται να τους άρεσαν οι γλυκόξινες γεύσεις.

Τα σύκα ήταν το αγαπημένο τους φρούτο. Ονομαστά ήταν τα σύκα Αττικής για αυτό και πίστευαν ότι δεν πρέπει να εξάγονται. Ωστόσο, φαίνεται  πως πολλοί  έκαναν μυστικά την εξαγωγή. Από εκεί βγήκε και η λέξη «συκοφάντης».

Τα λαχανικά στην αρχαία Ελλάδα και συγκεκριμένα στην αρχαία Αθήνα  ήταν σε σπουδαία ζήτηση κι όχι μόνο για τους οπαδούς του Πυθαγόρα, που τα προτιμούσαν, αφού απέφευγαν να τρώνε όσα έχουν ζωή. Μάλιστα, μέχρι και πολύ πρόσφατα,  οι χορτοφάγοι ονομάζονταν Pythagoreans (Πυθαγόρειοι). Ο Πλάτων, στην ιδιωτική του ζωή ακολουθούσε την «πυθαγόρειο δίαιτα» που ήταν μια καθαρή χορτοφαγία κι έδειχνε ευχαριστημένος τρώγοντας λαχανικά. Πίστευε πως η δίαιτα  είναι η πηγή της υγείας και των καλών ηθών, δύο παραγόντων που κάνουν τα κράτη υγιή και ρωμαλέα, υλικώς, ηθικώς και ψυχικώς

Τέλος το κρασί ήταν απαραίτητο σε όλα τα γεύματά τους. Έρρεε άφθονα σε κάθε συμπόσιο ή επίσημο γεύμα. Παρόλα αυτά. σπάνια το έπιναν ανέρωτο και έδιναν μεγάλη σημασία στην αναλογία πρόσμιξης (δύο μέρη νερό,  ένα κρασί).

Ωστόσο, υπήρχαν μεγάλες διαφοροποιήσεις  μεταξύ των πόλεων στην αρχαία Ελλάδα. Οι Βοιωτοί  και οι Θεσσαλοί ζούσαν σε μεγάλη ευμάρεια,  καθώς τα εδάφη τους τούς έδιναν τη δυνατότητα να καλλιεργούν.  Οι πλέον λιτοδίαιτοι όλων , κυρίως λόγω φιλοσοφίας,  ήταν οι Σπαρτιάτες, το καλύτερο φαγητό των οποίων στα συσσίτιά τους (κοινά γεύματα) ήταν ο μέλας ζωμός, που παρασκευαζόταν από τεμάχια χοιρινού κρέατος, αίμα, ξύδι και αλάτι. Το σπαρτιατικό μενού δεν συγκινούσε βέβαια τους Έλληνες. Ακόμη και στις γιορτινές μέρες δεν ήταν τίποτα σπουδαίο. Έφτανε ένα βραστό χοιρινό, λίγο κρασί και καμιά πίτα γλυκιά για να ενθουσιάσει τους Σπαρτιάτες  που το καθημερινό τους ήταν μια κούπα από «μέλανα ζωμό» κι ένα κομμάτι ψωμί. Οι Σπαρτιάτες τρέφονταν με πιο πρωτόγονες και πιο χοντρές τροφές, μ’ έναν παχύ χυλό από μπιζέλια το ζωμό που ήταν το φαγητό που προτιμούσαν.

Δρ. Αναστάσιος Παπαλαζάρου,MSc, PhD

Διαιτολόγος – Διατροφολόγος